فصل سيزدهم از باب سوّم از مقالهء دوّم در افعال عباد بدان كه در فعل « 1 » اختيارى عباد ، سه مذهب است : اوّل جبر و آن مذهب اشعرى است ؛ و او فعل بنده را مخلوق خداوند داند بىوساطت و مدخليت اختيار و ارادهء بنده ، چنان كه مذهب اوست در ايجاد جميع موجودات ، چه مباشر ايجاد همهء موجودات خداى را داند و قائل به هيچ واسطه نباشد ؛ حتى احتراق نار و تبريد ماء را فعل بىواسطه خدا داند و نار و ماء و امثال آنها را اسباب عاديه خواند و گويد : عادت اللّه جارى شده كه احراق ثوب مثلا در وقت مماسه نار كند بدون آنكه نار را مدخليتى در احراق باشد . و در افعال عباد ، فرق ميانهء « 2 » اختيارى و اضطرارى به مجرد مقارنت اراده و عدم مقارنت اراده كند بىمدخليتى ؛ و اين معنى ، اعنى مقارنت اراده را كسب نام كند و فعل بنده را مخلوق خدا و مكسوب بنده داند بالمعنى المذكور . و شناعت اين مذهب به مرتبه‌اى است كه بر صاحب ادنى تأملى پوشيده نتواند بود . چه قطع نظر از ترتّب « 3 » مفاسد ديگر كرده ، بديهه حاكم است به ترتّب فعل ما ، وجودا و عدما ، بر ارادهء ما ، وجودا و عدما ؛ و مراد از

--> ( 1 ) الف : افعال . ( 2 ) الف ، ب : ميان . ( 3 ) ب : ترتيب .